جستجو

پێویستی فێمینیزەبوونی هزریی چالاكانی ژن

پێویستی فێمینیزەبوونی هزریی چالاكانی ژن

ئێمەی ژنانی ‌كورد و بە تایبەتی چالاكانی بزووتنەوەی ژنان جیا لەوەی كە پێویستە بیروڕای خۆمان فمێنیزە بكەین، لە سەرمانه، ئەو تێگەیشتنە بدەین؛كە فێمینیستەكان بەردەوام لە هەوڵی سڕینەوەی ئەو بیروڕایانەدان كە دەڵێ بە هۆی جیاوازیی بیۆلۆژیكییەوە ژنان مرۆڤی پلە دوون و كار و ڕۆڵیان لە چوارچێوەی بەرتەسكی ماڵدا دەبینرێتەوە…

بەربەرەكانی لە گەڵ هێژموونیی وتاری پیاوانە و هەڵسوكەوتی پیاوانه ‌و دروشمی پیاوانه،‌ لە سەر ژنان و بیرو بۆچوونەكانیان، ئەركی چالاكانی بزووتنەوەی ژنان بەگشتی و رێكخراوەكانی ژنان بە تایبەتییه،‌ كە لە هەوڵی سڕینەوەیان دابن و نەهێڵن چیدیكە لە گەڕدابن.

رەنگە ئەگەر رێكخراوەكانی دیكەی كۆمەڵگەی مەدەنی، یان بزووتنەوەكانی دیكە‌ وەك بزووتنەوەی‌ كرێكاری و خوێندكاری و هتد، دیالۆگ و گوتاری ژنتەوەرانەیان نەبێ و كار نەكەن بۆ نەهێشتنی دیالۆگی پیاوتەوەرانە زۆر جێگای رەخنەو رامان نەبن، بەو هۆیە، كە تا رادەیەك ئەو بزووتنەوانە لە پاوان و ژێر دەسەڵاتی پیاوان دان، بەڵام  ژنانە بوون و بیری فیمێنیزم و فێمینیست بوون یەكێكە لە ڕێگا چارەسەرییەكانی دۆخی ئێستاكەی ژنان لە كوردستان.

بەو  هۆیە كە تێڕوانینی بەشێكی زۆر لە خەڵكی كوردستان چ لە رووی ئایینی و یاسایی و كلتوورییەوە  تێڕوانین وعەقڵییەتێكی پیاوانەیە، هەر بۆیە زەروورەتی بوونی بزووتنەوەیەكی ژنان بە باوەڕ و جیهانبینیی قووڵی فێمێنیستییەوە بۆ باشتر كردنی وەزعییەتی ژنان هەست پێدەكرێ.

فێمێنیزم باوەڕی  بە مافی ژنان  ‌و  دابینبوونی یەكسانیی سیاسی، كۆمەڵایەتی و ئابووریی نێوان ژن و پیاو هەیه، كە وابێ پیویستە شۆڕشی  ژنانی كورد بۆ وەدەستهێنانی بەرابەریی ماف لە كۆمەڵگەیەكدا، كە پڕاوپڕە لە سەرەڕۆیی وچەوسانەوە و نایەكسانی، لە چوارچێوەی سەمبۆلیك بێتەدەرێ.

پێشكەوتنخوازی، بەڵام لە جۆری رووكەش و كارتۆنی واتە لە دەرەوە ئەمڕۆیی و مودێڕن و لە ناخەوە ملكەچیی ‌عورف و عاداتی سوننەتی، پێناسەی ژنێكی فێمێنیست و چالاكێكی بزووتنەوەی ژنان نییه. بوونی پاڕادۆكسی هزری لە بەرژەوەندی شۆڕشی ژناندا نییە و بە جۆرێك مەترسی دەخاتە سەر ویستی سەرەكیی ژنان. ژنی كورد خاوەنی هەر جۆرە بۆچوون وجیهەتێكی فكری سیاسی‌  بێت دەتوانێ ژنێكی فێمینیست بێت، چونكە فێمێنیزم لە هەموو دنیادا خاوەنی فوڕمۆلێكی كاریی دیار و روونە و ڕەوتێكی دیموكڕاتیكە كە جێگەو پێگەی تایبەتی هەیە.  بیری فێمینیستی،  شێوە ژیان و جیهانبینیی فێمینیستی بێ گومان بەرەو‌ ژیان و گوزەرانێكی ئاسوودەترمان دەبات.

ئەگەر چی بێچم و رەگوریشەی نیزامی پیاوسالاری و كێشەی چەوسانەوە بە بۆنەی ژێندەرەوە تەنیا تایبەت بە كۆمەڵگەی كوردستان نییە و لە هەمانكاتیشدا بە هیچ وڵات و كۆمەڵگەیەكی دەستنیشانكراو نەبەستراوەتەوە، بەڵكوو ئەمە دیاردەیەكە،‌ لە جیهاندا و لە مێژووی مرۆڤایەتیدا ریشەی كۆنی هەیه ‌و تائێستاش هەر بەردەوامە و جاری واشە لەو پەڕ‌ی دڕەندەییدا خۆی دەنوێنێ و مرۆڤایەتی دەباتە ژێر پرسیارەوه.

بۆ نموونە بڵاو بوونەوەی هەواڵی دڵتەزێنی هێرشكردنە سەر كچێكی 23 ساڵەی خوێندكار لە وڵاتی هیندستان لە پاسێكدا لە لایەن 6 پیاوەوە  و دەستدرێژیی جینسی بۆ سەر ئەو و پاشانیش گیان لێستاندنی ‌ لەم دواییانەدا ئەو راستیە زیاتر دەسەلمێنێ.

ئەگەر چی ‌ 400 ساڵ بەر لە زایینیش ویستوویانە یاساگەلێك دابڕێژن كە ژنیش جێگەی  لە كۆمەڵدا هەبێ، بەڵام هیچكات بەو جۆرەی كە دەبێ وەدی نەهات و لە بەرامبەردا پیاوان هەر لەو سەردەمەوە تا‌ ئێستاكە مەیدانێكی بەرفراوانیان لە بەردەست دابووە و گوێشیان لە بەرامبەر زاڵە و نەهامەتییەكانی ژنان دا كپ و كەڕ بووە، بەڵام بە هاتن و سەرهەڵدانی  بیری فێمینیستی كە داخوازەكانی بریتین لە ئازادی و داوای مافەكانی ژنان، ‌بەشێكی زۆر له ‌ژنان بە جۆرێك وەخۆ هاتنەوه.

دیارە هەر لە سەردەمی سەرهەڵدانی بزاڤی فێمینیستیەوە تا ئێستاكەش هێندێك لە ژنان و پیاوان بە هەڵە لەم دەستەواژەیە تێگەیشتوون و پێناسە و لێكدانەوەی هەڵەی بۆ  دەكەن و پێیان وایە، كە چەمكی فێمینیزم بە واتای ژن سالارییە،‌ ئەم روانینە لە  بەشێك لە ژنانی كوردیشدا تا ئێستاش هەر هەیە! ‌ ئەم بۆچوون وروانگەیە زۆر هۆكاری هەیە،‌ یەك لەوان هەمان بیر و نەریتی ناوچەیی و سوننەتیی زاڵ بەسەر كۆمەڵگاكەمان دایە،‌ لادان لەم نەریتانە بە هەڵە و گوناح دەزانن.

فێمێنیزم هیچ كات بە واتای رق و بێزاری لە پیاوان یا، خود ژن سالاری نەبووە ، بەڵكوو ئامانجی ئەو ئاسایی كردن و ڕاگرتنی باڵانسێكە كه ئێستێ‌ بە لای پیاواندا شكاوەتەوە.

بۆچوونی كڵێشەیی دژەپیاو بوونی فیمینیستەكان زیاتر لە لایەن كەسانێكەوە شۆڕدەبێتەوە نێو بیڕو رایگشتی كە جێبەجێبوونی ویستەكانی فێمینیستەكان بە تێكچوون و رووخانی دەسەڵات و پێگەی خۆیان دەزانن هەر بۆیە بەردەوام لە هەوڵی چەواشەكردنی ئەو تیۆرییەدان.

ئێمەی ژنانی كورد و بە تایبەتی چالاكانی بزووتنەوەی ژنان جیا لە وەی كە پێویستە بیروڕای خۆمان فیمێنیزە بكەین لە سەرمانه، ئەو تێگەیشتنە بدەین، كە فێمینیستەكان بەردەوام لە هەوڵی سڕینەوەی ئەو بیروڕایانەدان كە دەڵێ بە هۆی جیاوازیی بیۆلۆژیكییەوە ژنان مرۆڤی پلە دوون و كار و رۆڵیان لە چوارچێوەی بەرتەسكی ماڵ دا دەبینرێتەوە.

تێگەیشتنێك دەبێ بخوڵقێ، چیدیكە برەو بەو حەساسیەتەی كە لە كۆمەڵگاكەمان دا سەبارەت بەو وشەیە هەیە نەدرێ و ژنی فێمینیست بە بێ دڵەڕاوكی بڵێ من فێمینیستم و داواكاری كۆمەڵگەیەكم كه ‌تایبەتە بە هەردوو رەگەزی نێر و مێ و بە مافی بەرابەر و یەكسانەوە و من فێمینیستم نەك دژه پیاو! مرۆڤە واقعبیینەكان بەردەوام لە یەككاتدا هەردوو نیوەی پڕ و بەتاڵی لێوان دەبینن و یەك لایەنە بڕیار نادەن و لێكدانەوە ناكەن.

ژنانی خاوەن هزری فێمینیستیش و پیاوان و ژنانی غە‌یرە فێمینیستیش  پێویستە ئەمە ڕەچاو بكەن و بە بڕیاردانی یەكلایەنە، نەبنە هۆی زیانگەیاندن بە جووڵانەوەی یەكسانیخوازانە و پێشكەوتووخوازانەی ژنی كورد.

ژنی كورد و چالاكی ژنان چی دیكە نابێ وەك پیاو بدوێن، وەك پیاو بیر بكەنەوە، وەك پیاو هەڵسوكەوت بكەن،  بیری ئازادی و یەكسانی و دادپەروەریمان با ژنانە بێت و ببینە هۆكاری مانا بەخشینی ژنانە بە كۆمەڵگەكەمان.

ژنانی چالاكی بزووتنەوەی ژنان پێویستە هۆشیار بن و  هەوڵبدەن خۆیان لە هێندێك لەو باسانەی، كه پێیان دەگوترێ ‌ نۆڕم و بەها، بەڵام  زیانبارن، دەرباز بكەن، ئەگەرچی لەوانەیە لەم پێناوەشدا پێویست بێت زۆر باجی قورس و گرانیش بدەن و ناچار بن تانە و لۆمەی دەوروبەریش تەحەمول بكەن ، بەڵام بۆ گەیشتن بە هەر ئامانجێك ئیرادەیەكی پۆڵایین پێویستە.

كاتێك توانیمان بیرمان فێمینیزە بكەین بە دڵنیاییەوە دەتوانین خۆمان لەو بازنەیەش دەرهاوێین، كە لە مێژساڵە مێشكمانی پێ پڕكراوە و تێیدا بە دەوری خۆماندادەسووڕێینەوه و خول دەخۆین. با‌ چیدیكە كاری ئاسایی و مافی حەقیقی و حوقووقیی خۆمانمان پێ عەیب و شەرم و ئابڕووچوون و گوناح و ….. نەبێ و ئەو كۆت وبەندەی كە بنەماڵه ‌و یاسا و دەسەڵات بۆی دەستنیشان كردووین بترازێنین و چی دیكە كۆیلەی دەستی ئەم بیر و باوەڕە كۆنانە نەبین.

چالاكی ژنان دەبێ بوێر و پێشەنگ بێت جا دەتوانێ نوێنەرایەتیی ژنانی دیكە، لە پێناوی چارەسەركردنی گرفتەكان و پێكهێنانی ریفۆرم دا بكات. كە وابوو ئێمە دەبێ لە فێمێنیزم بۆ چارەسەركردنی زۆر لە گرفتە سەرەكییەكانمان كەڵك وەرگرین هەڵبەت بە دوور لە دۆگما بوون و دەمارگرژیی زیادی. (سیمۆن دۆبۆڤوار) لە كتێبی (رەگەزی دووهەم)دا دەڵێ: سەركەوتنی ژنان لەم شۆڕشەدا كە دەبێ بیكەن هیچ كات بەواتای زاڵبوونی ئەوان بەسەر پیاواندا نییه، بەڵكو لە ئاكامدا دەبێ ببێتە هۆی یەكسانیان لەگەڵ پیاوان، كە تامی شیرینی ئەو سەركەوتنە نەك هەر ژنان، بەڵكوو ناخی پیاوانیش شیرین دەكات.

جیا لە هەمووی ئەمانە بەربەرەكانی لەگەڵ تەوژمی توندوتیژی و ئازار و ئەشكەنجە و سەركوت و ئێعدام  لە ئێرانی ژێر دەسەڵاتی كۆماری ئیسلامیدا- كە خەباتی ژنی كورد لە رۆژهەڵاتی كوردستان بەشێكی گرنگی لە بەرامبەر  سەركوت و گوشار و زەبرو زەنگەكانی كۆماری ئیسلامیدایە- چالاكان و بزووتنەوەیەكی سازماندراو و هاودەنگ و فێمینیستی ئەوتۆیان دەوێت كە لە ڕێگای تێكۆشان دا بە تیۆرییە فێمینیستیەكان بتوانن بە  چڕی  خواستەكانی خۆیان بێننە بەر باس و گرینگی بە بارودۆخی ئێستای ژنان بدەن و بتوانن سەرنج و بیروڕای جیهانی  بۆ لای خواستەكانی خۆیان ڕابكێشن.

پێویستە ژنی كورد ئاوڕێك لە دەوروبەری بداتەوە و بڕوانێ كە بە هەزاران ژنی غەیرە كوردی چالاكی بواری ژنان بە كەڵك وەرگرتن لە زاراوەی فێمینیزم، كە هەوێنی كارەكانییانە باس لە كێشه ‌و گرفتەكانیان دەكەن.

لە كۆتایدا پێویستە بگوترێ، كە پەیدابوونی‌ بزووتنەوەی‌ فێمینیستی‌ لە كۆتایی‌ سەدەی‌ نۆزدەهەمدا بەرهەمی جموجۆڵێكی بەرفراوانی كلتووری و سیاسی بوو، كە تا‌ئێستاش بەردەوامه.

سەرەڕای زۆر دەستكەوتی بەرچاوی ئەو بزووتنەوەیە تا ‌ئێستاكەش ئەم خەباتە بە تەواوی بە ئامانجەكەی نەگەیشتوە و توندوتیژی لە بەرامبەر ژناندا لە هەموو دنیا شتێكی باوە.

بۆیە ئەم كەیسە هەروا كراوەیە و ژنانی فێمینیست نابێ بێڵین ئەم بزووتنەوەیە لاواز بێت و دەبێ تەواوی هەوڵی خۆیان بۆ گەشانەوەی بزووتنەوەكە وەگەڕ بخەن.

سەرچاوەکان:
/https://kchiqendil.wordpress.com
رۆژنامەی كوردستان، ژمارە 601
لاپەڕەی هونەری و ئەدەبی ڕاوێژیسم