جستجو

ژنی نوێباو

ژنی نوێباو

ژنی نوێباو کامه‌یه‌ [له‌م وتاره‌دا وشه‌ی نوێباو (یان مۆدێرن) به‌ مانای مۆد و هه‌وڵی ژنان بۆ دانه‌بڕان له‌ باوی سه‌رده‌م ده‌ێت]؟

هێنری لۆڤیفره‌

وه‌رگێڕانی: بابان ئه‌نوه‌ر

ژنی نوێباو کامه‌یه‌ [له‌م وتاره‌دا وشه‌ی نوێباو (یان مۆدێرن) به‌ مانای مۆد و هه‌وڵی ژنان بۆ دانه‌بڕان له‌ باوی سه‌رده‌م ده‌ێت]؟ ئایا ئه‌و ژنه‌یه‌ که‌ پێڵاوی پاژنه‌ به‌رز له‌پێده‌کات، نوێترین مۆدێله‌کانی فاشیۆن ده‌په‌رستێت، قژی ده‌بڕێت یاخود ڕه‌نگی ده‌کات و په‌رشوبڵاوی ده‌کاته‌وه‌؟ ژن، به‌و ئازادییه‌ی دوای ئازادبوونی به‌ده‌ستیهێناوه‌، چی به‌رهه‌مده‌هێنێت؟ بۆچی ژنی به‌پیاوبوو، ژنی سارد، هاوسه‌ری بێپه‌روا، دایکی دڵڕه‌ق و توند و کچی سه‌رشێت و سه‌ره‌ڕۆ ده‌بینین؟ فه‌یله‌سوف و نووسه‌ری فه‌ڕه‌نسیی (هێنری لۆڤیفره‌) وه‌ڵامی قورسترین پرسیار ده‌داته‌وه‌ که‌ پیاو له‌ ژنی ده‌کات: به‌و ئازادییه‌ی هه‌تانه‌ چی به‌رهه‌مده‌هێنن؟

زه‌مه‌نێکی زۆر دوور نییه‌ که‌ منداڵه‌ فه‌ڕه‌نسییه‌کان پاش ماوه‌یه‌کی که‌م له‌ له‌دایکبوونیان چه‌شنی مێش ده‌مردن (ئه‌و زینده‌وه‌ره‌ی ڕۆڵێکی گه‌وره‌ی بینیوه‌ له‌ پڕۆسه‌ی جه‌رگبڕی هه‌ڵبژارنی سروشتیدا). ئه‌و منداڵانه‌ش که‌ به‌ زیندوویی ده‌مانه‌وه‌، نه‌ده‌گه‌یشتنه‌‌ ئه‌و ته‌مه‌نه‌ی له‌مڕۆدا به‌ ته‌مه‌نێکی ناوه‌ندیی داده‌نرێت، زۆرینه‌شیان هه‌ر نه‌ده‌گه‌یشتنه‌ ته‌مه‌نی پێگه‌یشتن. ئیدی ئه‌وه‌ پیره‌کان [هێنده‌ ده‌گمه‌ن بوون] لاوه‌کانیان توشی سه‌رسوڕمان کردبوو. سه‌رچاوه‌ی ئه‌م سه‌رسوڕمانه‌ش ئه‌وه‌بوو که‌ ئه‌م پیرانه‌ به‌ختیان هه‌بووه‌ که‌ گه‌یشتوونه‌ته‌ ئه‌م ته‌مه‌نه‌، که‌ ته‌مه‌نێکی گه‌لێک گه‌وره‌تر بوو‌ له‌ ته‌مه‌نی واقیعی ئه‌و سه‌رده‌مه‌. هه‌ر له‌به‌رئه‌وه‌ش بوو به‌ جۆرێک له‌ جۆره‌کان پیرۆز کرابوون، چونکه‌ به‌ زه‌رووری ئه‌وه‌ ته‌نها پیره‌کان بوون ته‌مه‌ن ڕێگه‌ی پێدابوون ئه‌زموون و یاده‌وه‌رییه‌کی چڕ و سامانێکی ماددیی به‌ده‌ستبهێنن. ئا لێره‌وه‌ بووبوونه‌ جێگه‌ی ڕێز و ئیحترام. ته‌نانه‌ت کاتێک له‌ سه‌ره‌مه‌رگیشدا بوون، توانای فه‌رمان ده‌رکردنیان هه‌بوو. سه‌رجه‌م دانیشتوانی گه‌ڕه‌ک ده‌یانبینی که‌ ژماره‌یه‌کی زۆری خزم و که‌سه‌ نزیکه‌کانی ده‌ورووبه‌ری ئه‌م پیره‌ (که‌ زۆر له‌ ئێستا زیاتر بوون) پێشتر مردوون.

له‌م بارودۆخه‌دا، که‌ هێشتا له‌ وڵاته‌ دواکه‌وتووه‌کان باڵاده‌سته‌، تاکه‌کان نه‌یانده‌توانی له‌ مانای ژیانی تاکه‌که‌سی و مانای مردنی تاکه‌که‌سی تێبگه‌ن. مردن، ڕووداوێکی سروشتیی حه‌تمیی و ناشه‌خسیی بوو، چه‌شنی ڕووه‌ک و گژوگیا، مرۆڤیش له‌ ڕیشه‌ ده‌ردێنێت. مردن دروێنه‌ی خوداوه‌نده‌، یاخود دروێنه‌ی زه‌مه‌نه‌، که‌ گوڵ و تۆوی مرۆڤایه‌تی ده‌چنێته‌وه‌ و ده‌ینێرێت به‌ره‌و به‌هه‌شت یاخود دۆزه‌خ.

لێره‌وه‌ مرۆڤه‌کان فێری ئه‌وه‌ بوون چۆن خه‌م و خه‌فه‌ت و ناڕه‌حه‌تییه‌کانیان فه‌رامۆشبکه‌ن، چۆن پارێزگاریی له‌ زیندووێتییه‌کی خۆیی و بێ ئاگایانه‌ بکه‌ن، چۆن بژین به‌بێ ئه‌وه‌ی ئه‌وه‌ی بزانن له‌پێناو چی هۆکارێکدا ده‌ژین، هه‌روه‌ها به‌بێ ئه‌وه‌ی پێویستیان به‌وه‌ بێت بزانن هه‌تاوه‌کو که‌ی ده‌ژین. ئه‌و کات ئه‌م پرسیاره‌ هاوچه‌رخ و نوێیه‌ له‌ئارادا نه‌بوو: چۆن به‌ڕووی مردندا بوه‌ستینه‌وه‌؟

سروشت، له‌ یه‌ک کاتدا بریتییه‌ له‌ ژیانێکی نه‌مر و مردنێکی له‌ناکاو. دونیا ئه‌به‌دییه‌، ئاخیره‌تیش خێرا دێت. دیسان لێره‌وه‌ [له‌م تێڕوانینه‌وه‌] بوو خه‌ڵکی به‌ ته‌سلیمبوونێکی قه‌ده‌ریی به‌وه‌ی هه‌موو ئه‌م شتانه‌ ته‌نها کاره‌ساتگه‌لێکی سروشتین، به‌ڵایه‌کی مێژوویی حه‌تمیین و هه‌ندێکیان له‌گه‌ڵ یه‌کدا تێکه‌ڵن، که‌ ترسێکی مه‌زن و چێژێکی مه‌زنیان له‌گه‌ڵدا تێکه‌ڵ بووه‌، به‌ هه‌موو ئه‌م پاساوانه‌ جه‌نگه‌کان و برسێتییه‌کان و ئاگرکه‌وتنه‌وه‌ و کاره‌سات و لافاوه‌کانیان قبوڵ ده‌کرد.

هه‌ر ده‌سته‌ و تاقمێک له‌ ده‌وری فه‌رمانڕه‌واکان و ڕیشسپییه‌کانی خۆیان کۆده‌بوونه‌وه‌: ئه‌وانه‌ی که‌ مردن جیایکردوونه‌ته‌وه‌ و وه‌ک ئیمتیازێک ده‌ستنیشانی کردوون که‌ بژین. کۆی ده‌سته‌ و کۆمه‌ڵه‌کانیش له‌ ده‌وری مردووه‌کانیان و له‌ناو مردووه‌کانیاندا ده‌ژیان. وه‌ک چۆن هاوشان له‌گه‌ڵ په‌رستنی پێشینان و باووباپیران، نه‌ریته‌کان، یاده‌وه‌رییه‌ ئاڵۆز و نادیاره‌کان و ڕوون و ئاشکراکان ده‌ژیان، که‌ ئه‌م جۆره‌یان [یاده‌وه‌رییه‌ ڕوون و ئاشکراکان] ده‌گمه‌ن بوو، چونکه‌ له‌ ژیانی ئه‌م کۆمه‌ڵانه‌دا جگه‌ له‌ ڕووداوی مردن و بۆنه‌ی جه‌ژنه‌کان هیچی دیکه‌ نه‌بوو- له‌نێو ئه‌م دوو جۆره‌ ڕووداو و بۆنه‌یه‌شدا هیچ جیاکارییه‌کی ئه‌وتۆ نه‌بوو، جگه‌ له‌ هه‌ندێک ڕووداوی ناپه‌سه‌ندی وه‌ک کاره‌سات و جه‌نگه‌کان.

چاره‌نووس

خوێنه‌ر مافی خۆیه‌تی بپرسێت: په‌یوه‌ندیی نێوان ژن و مردن چییه‌؟ پێشئه‌وه‌ی وه‌ڵامی ئه‌م پرسیاره‌ بده‌ینه‌وه‌، پێویسته‌ که‌مێک له‌و چاره‌نووسه‌ ڕابمێنین که‌ ژن له‌ واقیعی ڕۆژانه‌دا شوێنی که‌وتووه‌.

له‌ سه‌ره‌تای شارستانێتیی مرۆڤدا، کچه‌ گه‌نجه‌کان ئازادییه‌کی دیاریکراویان هه‌بوو. تاڕاده‌یه‌ک له‌ خێزان و له‌ گونده‌که‌دا بوونێکی فه‌ردیی هه‌بوو، به‌وپێیه‌ی ئه‌ندامێکی گروپه ‌سروشتییه‌که‌ی خۆیه‌تی (گروپی کچه‌ هاوته‌مه‌نه‌کانی)، به‌وپێیه‌ی ئه‌ندامێکی گروپه‌ گوندییه‌که‌یه‌ که‌ داهاتووی ده‌پارێزێت و داوای خێر و چاکه‌ی بۆده‌کات و ئامڕازه‌کانی ئاڵوگۆڕێکی باش و گونجاوی له‌گه‌ڵ گروپه‌کانی دیکه‌دا بۆ دابینده‌کات.

به‌ڵام کاتێک سه‌رده‌می یه‌که‌می شارستانێتیی مرۆڤ کۆتاییدێت و کۆمه‌ڵگه‌ له‌ دایکسالارییه‌وه‌ ده‌بێته‌ باوکسالاریی و په‌رستنی “پاکیزه‌یی” دادێت، ئیدی “شکسته‌ گه‌وره‌که‌”ی ڕه‌گه‌زی مێ ده‌ستپێده‌کات [گلۆربوونه‌وه‌ به‌ره‌و ژێرده‌سته‌یی]. ئه‌م شکسته‌ به‌ یه‌ک جار و به‌ یه‌ک لێدان ڕووینه‌دا، به‌ڵکو ڕه‌وتی ڕوودانێکی پله‌به‌پله‌ و ئه‌نجامگه‌لێکی جیاجیای وه‌رگرت. پاشان له‌ کۆتاییه‌کانی سه‌ده‌کانی ناوه‌ڕاستدا ئه‌م شکسته‌ قوڵبوونه‌وه‌ و مه‌ترسیی زیاتری به‌خۆوه‌بینی. هه‌تاوه‌کو سه‌ده‌ی شانزه‌ش، مافی کچ له‌ ده‌ستنیشانکردنی مێرده‌که‌ی، پرسێکی یه‌کلاکه‌ره‌وه‌ی گرێبه‌ستی هاوسه‌رگیری بوو. به‌ڵام له‌ سه‌ده‌ی شانزه‌ به‌دواوه‌، واته‌ پاش ده‌رکه‌وتنی سه‌رمایه‌داری، ئیدی هاوسه‌رگیری بۆ یه‌ک ئامانج بوو: به‌دیهێنانی به‌رژه‌وه‌ندی. ئیدی به‌رژه‌وه‌ندی بوو به‌ ئامانج و ئه‌رک و مه‌رگه‌ساتێکی گه‌وره‌! هه‌تاوه‌کو ئه‌مڕۆش، ئه‌گه‌رچی له‌سه‌ر ڕێگه‌ی تێپه‌ڕاندن و کۆتاییپێهێنانی ئه‌م دۆخه‌ن، به‌ڵام له‌ کۆمه‌ڵگه‌ سه‌رمایه‌دارییه‌کاندا هێشتا بزرنه‌بووه‌. ئه‌مه‌ هه‌موو ئه‌وه‌یه‌ که‌ ده‌توانین بیڵێین.

دۆزینه‌وه‌

پێویست ناکات لێره‌دا ئه‌و ڕووداوانه‌ بهێنینه‌وه‌ پێش که‌ لای هه‌مووان ئاشنان و هه‌موو ژنێک که‌ هاوسه‌رگیرییه‌کی به‌رژه‌وه‌ندخوازانه‌ی ئه‌نجامدابێت و ده‌ستی نه‌بووبێت له‌ هه‌ڵبژاردنی مێرده‌که‌یدا، ده‌یزانێت. به‌ڵکو ئه‌وه‌ی پێویسته‌ بیهێنینه‌ به‌رباس ئه‌وه‌یه‌ که‌ چۆن ژماره‌یه‌ک زۆری کچانی گه‌نج له‌دایکبوون و دواتر ده‌مرن، ئه‌وانه‌شی که‌ ده‌ژین و نامرن، ده‌بینین منداڵه‌کانیان له‌ به‌رده‌میاندا ده‌مرن.

به‌م مانایه‌ بێت، ژن (دایک) بۆته‌ میدیۆمێک له‌نێوان زیندووان و مردوواندا، له‌نێوان زه‌وی و ئاسماندا، -له‌ هه‌مان کاتیشدا- میدیۆمێکه‌ له‌نێوان سروشت و شارستانێتییدا، له‌نێوان ژیان و پیاودا، له‌نێوان گروپه‌ خێزانی و ڕه‌گه‌زپه‌رستی و نه‌ته‌وه‌ییه‌ جیاجیاکاندا، دواجار له‌نێوان نه‌وه‌کاندا. به‌م جۆره‌ وێنه‌یه‌کی دوالیستییانه‌ی وه‌رگرتووه‌، له‌لایه‌ک وێنه‌ی ناشیرینێک له‌ ڕۆڵێکی ناشیریندا، له‌ لایه‌کی دیکه‌ش وێنه‌یه‌کی جوان له‌ ڕۆڵێ مرۆڤێکی پیرۆزکراودا. ژنان –هه‌تاوه‌کو زه‌مه‌نێکی دره‌نگوه‌خت و به‌ ناڕه‌حه‌تییه‌کی زۆره‌وه‌- نه‌یانتوانی جۆری ئه‌و فه‌ردییه‌ته‌ ئاشکرابکه‌ن که‌ پێیگه‌یشتوون، به‌ڵام به‌م ئاشکراکردنه‌ ئه‌و “به‌سته‌ره‌ نهێنی”یه‌یان بڕی که‌ شارستانێتیی به‌ سروشته‌وه‌ به‌ستبۆوه‌، که‌ پێده‌چێت به‌سته‌رێکی خۆیی و حه‌تمیی بووبێت.

هه‌تاوه‌کو سه‌ده‌ی نۆزده‌ش، پێویست بوو له‌سه‌ر ژن کاتێک ده‌گاته‌ ته‌مه‌نی 25 ساڵی، وه‌سفکردنی خۆی به‌ “جوان belle” بگۆڕێت به‌ “باش bonne”. چونکه‌ ژنێک پاش هاوسه‌رگیرییه‌کی به‌رژه‌وه‌ندخوازانه‌ گه‌یشتبێته‌ ته‌مه‌نی 25 ساڵ، دواتریش ئازاره‌کانی دایکایه‌تی و منداڵبوون و کارکردن بڕستی لێبڕیبێت، کاری ناوماڵ و قورسایی به‌رپرسیارێتییه‌کانی به‌هیلاکیان بردبێت، ناتوانێت به‌ جوانی بمێنیته‌وه‌، که‌سیش به‌ جوان نایبینێت، هیچ کاتێکیشی نه‌بووه‌ بۆ خۆپێگه‌یاندن، هه‌ربۆیه‌ ته‌نانه‌ت وه‌سفکردنی ژنێکی وه‌ها به‌ “پێگه‌یشتوو” هێشتا سوکایه‌تیی بووه‌‌ پێیان.

وه‌ک ئه‌وه‌ی ساڵێکی بێ هاوین له‌ به‌هاره‌وه‌ ڕاسته‌وخۆ بازبدات بۆ پایز، ژنیش به‌وجۆره‌ له‌ لاوێتییه‌وه‌ بازیده‌دا به‌ره‌و پیری و داڕمانی کۆمه‌ڵایه‌تی و جه‌سته‌یی. ناتوانێت پارێزگاریی له‌ گه‌نجیی جه‌سته‌ی بکات، هه‌ر به‌ ئه‌زموونی ژیانی خۆی له‌ یه‌ک کاتدا تێگه‌یشتن و سه‌لیقه‌ و فێربوون به‌ده‌ستده‌هێنێت. جگه‌ له‌ چه‌ند ئاوارته‌یه‌کی زۆر که‌م، ژن ته‌نها به‌ دوو قۆناغی فیزیۆلۆژیدا تێپه‌ڕیوه‌: قۆناغی لاوێتی (واته‌ کچێکی پاکیزه‌)، پاشان قۆناغی دایکایه‌تی (واته‌ ژنێکی هیلاک و به‌کاربه‌ر).

ژن –له‌ڕووی کۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌- جگه‌ له‌ میدیۆمێکی نێوان خێزانه‌کان و ده‌سته‌ و گروپه‌کان هیچی دیکه‌ نه‌بووه‌. په‌یوه‌ستبوونی نێوان خێزانه‌کان و ده‌سته و‌ گروپ و کۆمه‌ڵه‌کان به‌هۆی ژنه‌وه‌ بووه‌. ژنان به‌وه‌ ناسرابوون‌ له‌ یه‌ک کاتدا ئه‌رکی خۆیان وه‌ک میدیۆمێکی فیزیۆلۆژی و کۆمه‌ڵایه‌تیین به‌جێده‌هێنن. به‌ڵام ئه‌رکه‌ ئه‌بستراکته‌کانی وه‌ک فکر و مه‌عریفه‌ و داهێنانی هۆشیارانه‌- به‌ هه‌موو جۆرێک لێیان قه‌ده‌غه‌کرابوو.

پێگه‌یشتن

له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، ئه‌وه‌ی زۆرترین تروسکه‌ و سه‌رسامیی دروستده‌کرد و زۆرترین شاعیرییه‌تی ده‌خسته‌ ناخه‌وه‌، ڕووتیی ژنا بوو له‌ ده‌می پێگیشتنیدا: به‌وجۆره‌ جوان و خواستراو ده‌بوو. ئیدی پارێزگاریی له‌ گه‌نجیی جه‌سته‌ی ده‌کرد و به‌ پێدانی مانا و سۆزداریی به‌ غه‌یزه‌یه‌کی سروشتیی خاوێن، مرۆڤبوونی خۆی به‌ده‌ستده‌هێنا.

به‌م شێوه‌یه‌ ژنی نوێ هه‌ر له‌ بینینی ئه‌رکێکی فیزیۆلۆژی یاخود کۆمه‌ڵایه‌تییدا کورتنابێته‌وه‌، به‌ڵکو ده‌بێته‌ بوونه‌وه‌رێکی مرۆیی ته‌نها و سه‌ربه‌خۆ، ئه‌رکه‌کان ده‌خاته‌ سه‌ر شانی به‌بێ ئه‌وه‌ی خۆی له‌ده‌ستبدات: ئیدی کۆنترۆڵی زه‌مه‌ن ده‌کات، دژ به‌ زه‌مه‌ن تێده‌کۆشێت، زه‌مه‌نێکی نوێ ده‌خوڵقێنێت.

به‌م مانایه‌ ژنی “پێگه‌یشتوو” -یاخود ئه‌و ژنه‌ی به‌ ئه‌رکێک هه‌ڵده‌ستێت، به‌ڵام له‌ بنه‌ڕه‌تدا ئه‌رک نییه‌- ئه‌و ژنه‌یه‌ که‌ به‌ ژنی نوێباو ناویده‌به‌ین. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی له‌وانه‌یه‌ ژنانێکی زۆر له‌م مانایه‌ تێگه‌یشتبن، به‌ڵام هێشتا نه‌یانتوانیوه‌ له‌ پڕاکتیکی ڕۆژانه‌دا به‌دیبهێنن. بوونه‌ته‌ یاری و گه‌مه‌یه‌کی نایاب، که‌ هیچ متمانه‌یه‌کیان به‌خۆیان نییه‌، ئاسۆیان ته‌سک و سنوورداره‌، به‌ باشی له‌ مانای نوێباو بوون تێنه‌گه‌یشتوون.

ژنی پێگه‌یشتوو، واته‌ ژنی نوێباو، به‌رهه‌مهێنراوێک و خوڵقێنراوێکه‌، هه‌موو به‌رهه‌مهێنان و خوڵقاندنێکیش هه‌ڵه‌ و بارگرانیی خۆی هه‌یه‌. خوڵقاندن لێره‌دا هه‌ر خوڵقاندنێکی ڕووت نییه‌، به‌ڵکو به‌ مانای خوڵقاندنێکی دیاریکراو دێت، هه‌روه‌ها به‌رهه‌مهێنان لێره‌دا به‌رهه‌مهێنانێکی فه‌ردیی نییه‌، به‌ڵکو به‌رهه‌مهێنانێکی کۆمه‌ڵایه‌تییه‌- به‌ مانایه‌کی دیکه‌ به‌رهه‌مهێنانێکی ده‌سته‌جه‌معیی. ئه‌گه‌رچی هێشتا ئه‌م به‌رهه‌مهێنانه‌ له‌ کۆمه‌ڵگه‌ی بۆرژوازیدا سنوورداره‌، هه‌تاوه‌کو ئێستا له‌ “توێژێکی تایبه‌ت”ی ئه‌م بوونه‌وه‌ره‌ زیندوو و نوێیه‌دا کورتکراوه‌ته‌وه‌ که‌ ناوی ژنه‌، به‌ڵام له‌ کۆمه‌ڵگه‌ی بۆرژوازیدا، به‌ واقیع بێت یان به‌ توانست، به‌رهه‌مهێنانێکی بێ سنووره‌ و له‌ توێژێکی تایبه‌تدا کورتناکرێته‌وه‌.

ململانێ

ئه‌م ژنه‌ پێگه‌یشتووه‌ نوێباوە، یاخود ئه‌م داهێنانه‌ی شارستانێتیی مرۆڤایه‌تییه‌، به‌ فه‌زڵیکۆی بوونه‌وه‌ره‌ مرۆییه‌کان به‌دیهێنراوه‌، هه‌روه‌ها به‌ فه‌زڵی هه‌وڵ و ماندووبوونی ژنانیش. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا بوونی ڕۆژانه‌ی ژن هێشتا بابه‌تێکی جێگومانه‌، له‌پێناو به‌دیهێنانی ئه‌م بوونه‌ ڕۆژانه‌ییه‌دا گشت چه‌که‌کانی خۆی –چه‌نده‌ها چه‌کی زۆری له‌لایه‌- له‌ شه‌ڕی دژ به‌ پیاودا به‌کارده‌هێنێت، به‌ڵێ ئه‌وه‌ پیاوانیش بوون که‌ ده‌ستیانکرد به‌ شه‌ڕ له‌گه‌ڵ ژندا. به‌ درێژایی چه‌ندین سه‌ده‌ ئه‌م بوونه‌وه‌ره‌ی کۆنترۆڵ کردبوو که‌ ناوی ژنه‌، له‌ ترسی ئه‌وه‌ی نه‌کا له‌ کۆتوبه‌نده‌کانی ڕزگاری ببێت و ئازادبێت. ئێمه‌ش دوای زه‌مه‌نێکی دوور و درێژ ئینجا ئه‌م شه‌ڕه‌مان بۆ ئاشکرابوو، مێژوو بۆی ئاشکراکردین، بینیمان ئه‌م شه‌ڕه‌ له‌ ڕێڕه‌وه‌ شاراوه‌ و په‌نهانه‌کاندا ڕه‌وتی خۆی گرتووه‌، که‌ شه‌ڕه‌کانی دیکه‌ی گه‌لان و جه‌ماوه‌ر و چینه‌کان، ئه‌م شه‌ڕه‌ی شاردبووه‌وه‌. ئیدی تێگه‌یشتین له‌وه‌ی شه‌ڕ و ململانێی ژن و پیاو مه‌ترسییه‌که‌ی که‌متر نییه‌ له‌ شه‌ڕه‌کانی ڕزگاریی نه‌ته‌وه‌یی و شه‌ڕه‌ سیاسی و ئابوورییه‌کان، زه‌حمه‌تیشه‌ ئه‌م شه‌ڕه‌ کۆتاییپێبێت. له‌گه‌ل ئه‌وه‌ی براوه‌ی ئه‌م شه‌ڕه‌ هه‌میشه‌ ئازار ده‌چێژێت، به‌ڵام ئه‌مه‌ ڕێگه‌ی ئه‌وه‌ی لێناگرێت که‌ له‌ شه‌ڕه‌که‌ به‌رده‌وام بێت و شکستی ئه‌وه‌ی دیکه‌ به‌ چاوی خۆی ببینێت.

درامای ئه‌م دوو ڕه‌گه‌زه‌که‌، که‌ له‌مڕۆدا به‌ باشی ده‌بینرێت، هێشتا کۆتایی پێنه‌هاتووه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی ژنی نوێباو مافێکی گه‌وره‌ی به‌ده‌ستهێناوه‌. لێره‌وه‌ی مه‌ترسییه‌کی نوێ سه‌رهه‌ڵده‌دات، ژن لای خۆی ئه‌وه‌ی چه‌سپاندووه‌ که‌ هه‌ندێک له‌ خواست و داواکارییه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان هێشتا ده‌بنه‌ مایه‌ی په‌ڵپ و ناڕه‌زایه‌تیی له‌لایه‌ن پیاوه‌وه‌، (بۆ نموونه‌ هه‌موو ئه‌و شتانه‌ی په‌یوه‌ندیی به‌ پلاندانانی خێزان و باری که‌سێتییه‌وه‌ هه‌یه‌). له‌ لایه‌کی دیکه‌شه‌وه‌ پێده‌چێت داواکارییه‌کانی ژن بێسنوور بن، هۆکاری ئه‌مه‌ چییه‌؟ ئایا تاکه‌ هۆکار ئه‌وه‌یه‌ که‌ ژنان لای خۆیانه‌وه‌ -وه‌ک گروپێک- گروپێکی بێسنوور و بێبونیادن، بۆ نموونه‌ بۆ ماوه‌ی لێ قه‌ده‌غه‌کردبوون هه‌وڵی بۆ بده‌ن و چاوی تێببڕن.

ئه‌م مه‌ترسییه‌ و بارودۆخی ململانێ جه‌رگبڕه‌که‌، بووه‌ مایه‌ی داماڵینی مێیه‌تی ئه‌و ژنانه‌ی خه‌بات ده‌که‌ن له‌پێناو خۆپێگه‌یاندندا. ئا لێره‌وه‌ بوو ژنی به‌پیاوبوو، ژنی سارد، هاوسه‌ری بێپه‌روا، دایکی دڵڕه‌ق و توند و ژنی سه‌رشێت و سه‌ره‌ڕۆ ده‌رکه‌وتن.

له‌ هه‌مان کاتدا هیشتا ئه‌م ژنه‌ نوێباوە له‌وه‌ دوورتره‌ بگاته‌ متمانه‌یه‌کی ئاگایانه‌ به‌خۆی، ئه‌و متمانه‌یه‌ی ڕۆژانێک پێی ئاشنا بوو، ڕۆژانێک که‌ مێیه‌تی کۆیله‌یه‌تی بوو، ڕه‌مزی و به‌ڵاڕێدابراو بوو، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا سنووردار بوو. له‌پێناو گه‌یشتن به‌و متمانه‌ ئاگایانه‌یه‌ به‌ خودی خۆی، ژنان ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ ڕابردوو یاخود بۆ دوورتر له‌وه‌ش. له‌ هه‌ردوو باره‌که‌شدا ژن سروشتێکی شه‌ڕه‌نگێز و یاخی و توڕه‌ و بێهیوا وه‌رده‌گرێت، که‌ هه‌ندێک جار ئه‌م بێهیواییه‌‌ ده‌گاته‌ نائومێدی.

ئامانج

که‌واته‌ ئامانج ئه‌وه‌یه‌ ژن به‌ ژنێکی نوێباو دابنرێت و نه‌بێته‌ ژنێکی ئه‌بستراکت. ببێته‌ “ژنێکی نوێباو”، نه‌وه‌ک ته‌نها “ژنی نوێباو”، که‌ له‌ یه‌ک کاتدا له‌ هه‌ردوو ڕووی جه‌سته‌یی و عه‌قڵییه‌وه‌ پێگه‌یشتوو بێت، له‌ یه‌ک کاتدا ده‌ست به‌سه‌ر زه‌مه‌نی که‌ونی و زه‌مه‌نی مێژووییدا بگرێت.

به‌ڵم بۆئه‌وه‌ی ژن ده‌ست به‌سه‌ر زه‌مه‌نی که‌ونیدا بگرێت، بۆئه‌وه‌ی خه‌بات دژ به‌ سروشت به‌ئه‌نجامبگه‌یه‌نێت، بۆئه‌وه‌ی پارێزگاریی له‌ گه‌نجیی خۆی بکات، بۆئه‌وه‌ی “ئه‌رکه‌کان” له‌ئه‌ستۆبگرێت و خۆی نه‌بێته‌ ئه‌رک، بێگومان هه‌موو ئه‌مانه‌ پێویستیان به‌ هونه‌ره‌. پێویستییه‌کی خۆلێلانه‌دراوی به‌ هونه‌ر ده‌بێت. پێویسته‌ ئه‌و هونه‌ره‌ش هونه‌رێکی جوان و ڕه‌ونه‌قدار بێت: ئه‌و هونه‌ری جه‌سته‌ و جوانیی ده‌پارێزێت. هونه‌ری جلوبه‌رگ و فاشیۆن، هونه‌ری ڕووکه‌ش و ڕوواڵه‌ت، هونه‌ری وه‌رزش و ئارامبوونه‌وه‌.

ئه‌م سه‌رده‌مه‌ سه‌رده‌می گێڕ و ئامێر و ماشێنه‌کانه‌، له‌ هه‌مان کاتدا ئه‌مانه‌ش ژنبوونێکی نه‌مر ده‌خوڵقێنن، که‌ خاوه‌نی هیچ نه‌مرییه‌ک نییه‌، به‌ڵکو به‌ هونه‌ر به‌سه‌ر سروشتدا سه‌رکه‌وتووه‌.

ئه‌مه‌ش به‌و مانایه‌ نایه‌ت که‌ جوانیی ژن ته‌نها ده‌بێته‌ سروودێکی پیس و بێزراو، به‌و مانایه‌ش نایه‌ت که‌ ژنی نوێباو که‌ خۆی گه‌نجکردۆته‌وه‌، ده‌بێته‌ ئه‌فسانه‌یه‌کی مێیه‌تیی خاڵی له‌ هه‌موو هیچ و پوچییه‌ک.

میدیای فیمینیستیی بۆ نموونه‌، ئه‌و میدیایه‌ی بانگه‌شه‌ی ئه‌وه‌ ده‌کات ئامڕازێکه‌ بۆ ڕاگه‌یاندن و ئاڕاسته‌کردنی ژن، هێشتا هه‌ڵگری ڕه‌هه‌ندێکی ئه‌م هه‌ڵه‌یه‌ و ئه‌و شکسته‌یه‌، هه‌موو شتێک تێکه‌ڵاو ده‌کات: بیرکردنه‌وه‌ی هۆشیارانه‌ و خه‌یاڵ، خه‌ون و واقیع، ئه‌وه‌ فێری ژنان ده‌کات که‌ چۆن له‌ واقیعدا خه‌ون بخوێننه‌وه‌، چۆنیش له‌ خه‌وندا واقیع بخوێننه‌وه‌. چه‌ندین ده‌روازه‌ی سه‌یروسه‌مه‌ره‌ ده‌خاته‌ به‌رده‌ستیان: “به‌ختت له‌مڕۆدا [بورجه‌کان]”، “له‌گه‌ڵم وه‌ره‌ بۆ بازاڕ”، “ڕێگه‌مبده‌ شتێکت بۆ هه‌ڵبژێرم”، “ئه‌مه‌ ئه‌و عه‌زییه‌یه‌ که‌ بۆ شه‌وه‌ئاهه‌نگ له‌تۆ دێت”، هه‌موو ئه‌مانه‌ جارێکی دیکه‌ پاڵ به‌ ژنه‌وه‌ ده‌نێن بۆ به‌شداریکردن و هاوبه‌شیکردن له‌ واقیعێکی نه‌بوودا، و چێژبینین له‌ خه‌ونێکی ناواقیعیی، هه‌موو ئه‌مانه‌ ژن ده‌به‌نه‌وه‌ بۆ خه‌سڵه‌ته‌ “ئه‌رکداری”یه‌که‌ی [که‌ لێی ڕاده‌کرد]، ده‌یبه‌نه‌وه‌ بۆ ڕۆڵه‌ “سروشتی”یه‌که‌ی که‌ له‌لایه‌ن پیاوه‌وه‌ ده‌جوڵێندرێت، لێره‌دا ده‌بینێت که‌ ژیانی ڕۆژانه‌ خه‌یاڵییه‌، ده‌بینێت خه‌یاڵیش گه‌لێک جیاوازه‌ له‌ ژیانی ڕۆژانه‌، دۆخه‌که‌ هه‌ر به‌م تێکه‌ڵبوونه‌وه‌ ناوه‌ستێت، به‌ڵکو ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ تاکه‌ شتێکی دیاریکراو که‌ به‌ غه‌ریزه‌ی خۆی ئاگاداریه‌تی، ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سروشت و ڕه‌وڕه‌وه‌ی ژیان و مه‌رگێکی خۆیی.

ئه‌فسانه‌کانی مێیه‌تی و پاکیزه‌یی و دایکایه‌تی و خۆشه‌ویستی و نه‌مریی، یه‌ک له‌دوای یه‌ک تا کۆتایی به‌ هیلاک ده‌چن. ژنی نوێباو هێشتا -بۆ زۆر که‌س- ته‌نها ڕه‌مزێکه‌. ته‌نها ئه‌فسانه‌یه‌کی نوێیه‌ و له‌ ئیستاتیکا و نیۆکلاسیزم ئه‌بستراکتشیۆنیزم و زه‌خره‌فه‌کاریدا قسه‌ی له‌باره‌وه‌ ده‌که‌ن. پاشان ئه‌م “هونه‌ر”ی پێشکه‌ش ده‌که‌ن، ئه‌م کولتووره‌ به‌تاڵه‌، ئه‌م ڕیکلامه‌ کاتبه‌سه‌ربردنه‌ نه‌زۆکه‌. پێیان وایه‌ ئه‌م ژنه‌ به‌رهه‌می سه‌رده‌مه‌که‌یه‌، له‌ناو خۆیاندا پێشوازیی لێده‌که‌ن، ژنی نوێباو سه‌رده‌که‌وێت، هه‌ر خۆشی یه‌که‌م قوربانیی ئه‌م سه‌رکه‌وتنه‌یه‌. به‌ڵێ مانای سه‌رکه‌وتن و ئازادی و داهێنانی وه‌رگرتووه‌، به‌ڵام هێشتا نه‌یزانیوه‌ چۆن سوودیان لێوه‌رده‌گرێت. میدیای فیمینیستییش ئه‌وه‌ی فێرناکات، ده‌زگاکانی ڕاگه‌یاندنیش به‌رده‌وام به‌ ناوی سینه‌ماکار و فه‌له‌فزیۆنکار و ڕادیۆکار و میدیاکاره‌وه‌ ده‌وروخولی ده‌ده‌ن. وه‌های لێده‌که‌ن هه‌موو ئه‌وانه‌ی له‌گه‌ڵیدا ده‌ژی و خۆشیده‌وێن و گرنگییان پێده‌دات، له‌گه‌ڵیدا بله‌رزن، خودی ژیان بله‌رزێت.

له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، سه‌رکه‌وتنی ژن ته‌واوکار و پێویسته‌ بۆ سه‌رکه‌وتنی گه‌لان و باشبوونی جه‌ماوه‌ر و هاتنه‌پێشه‌وه‌ی چینه‌ چه‌وساوه‌ و دوورخراوه‌کان. ژنی سه‌رکه‌وتووی ڕاسته‌قینه‌ –سه‌ره‌ڕای هه‌موو شتێک- نایابترین داهێنراوی سه‌رده‌می سۆسیالیستییه‌، که‌ ئه‌م داهێنانه‌ش له‌ جوانییدا هیچی که‌متر نییه‌ له‌ دۆزینه‌وه‌ی گه‌ردوون.

ژنی نوێباو نایابترین و جوانترین و نامۆترین کاری داهێنه‌رانه‌یه‌. کاری داهێنه‌رانه‌ به‌رهه‌م نییه‌، شت نییه‌، کاڵا نییه‌، به‌ڵکو سروشتی مرۆڤایه‌تییه‌. هه‌ر سروشتێکی مرۆڤ، که‌ به‌ده‌ستهاتووه‌ و گه‌شه‌ی پێدراوه‌، سروشتی مرۆڤه‌ له‌ مرۆڤدا، به‌ته‌واوی وه‌ک مێژوو. خودی مێژوو به‌شێکی واقیعییه‌ له‌ مێژووی سروشتی، وه‌رچه‌رخانی سروشته‌ له‌پێناو مرۆڤدا، ژن، وه‌ک سروشت، پێویسته‌ وه‌ربچه‌رخێت بۆ مرۆڤ، ئه‌ویش له‌پێناو خۆیدا وه‌ک مرۆڤ، هه‌روه‌ها له‌پێناو هه‌موو مرۆڤێکدا.

سه‌رچاوه‌: گۆڤاری (الهلال)، ژماره‌ (3)ی ساڵی 1965.

 

وەرگیراو لە ماڵپەڕی: http://www.isk21.org